Weinige encyclieken hebben de samenleving zo sterk beïnvloed als Rerum Novarum. Deze tekst verscheen in 1891: er was de industriële revolutie die heel wat sociale wantoestanden met zich meebracht, er was het communistisch antwoord van Karl Marx met zijn pas verschenen Das Kapital dat pleit voor een klassenstrijd en er waren de grote verdedigers van een rauw kapitalisme. Leo XIII erkende de sociale problemen maar pleitte voor klassenverzoening in plaats van klassenstrijd. Geen revolutie maar een evolutie. Ofwel een revolutie van de redelijkheid.
Vandaag, op 29 mei 2025, staan we tijdens de jaarlijkse viering van Rerum Novarum opnieuw stil bij de blijvende kracht van deze encycliek. In een Europa dat steeds vaker wordt belaagd door extremen, biedt Rerum Novarum nog altijd de contouren van een alternatief: een sociaal kompas dat de mens centraal plaatst.
Het is belangrijk dat er op een dag als vandaag aan herinnerd wordt dat Rerum Novarum geen erfstuk is om louter terug te kijken naar het verleden, maar eerder een opdracht om te kijken naar de toekomst. Het is dan ook treffend dat de oude principes die destijds uitgelicht werden, nu nog altijd kloppen in hoe we die sociale rechten willen versterken: de mens staat centraal, iedereen heeft recht op waardig werk, collectieve vooruitgang voor iedereen. Dat was de essentie toen al en is dat nu nog steeds.
Als Europarlementsleden merken we dagelijks hoe relevant Rerum Novarum blijft. De uitdagingen zijn veranderd, maar raken nog steeds dezelfde kernvragen:
Hoe beschermen we mensen in tijden van platformwerk, artificiële intelligentie en concurrentie op een wereldmarkt? Hoe zorgen we dat gezinnen niet moeten kiezen tussen werk en zorg? Hoe maken we van economische vooruitgang iets dat gedeeld wordt, in plaats van voorbehouden voor enkele lucky few? Hoe kunnen we op een menswaardige manier omgaan met uitdagingen op vlak van veiligheid of toegenomen migratiedruk. Hoe krijgen we iedereen mee in het klimaatverhaal en krijgen we hen overtuigd om fundamenteel na te denken over hun eigenverstandhouding met de planeet waarop we leven?
De antwoorden liggen niet in makkelijke slogans of simpele ideeën . Ze liggen in een politiek die niet polariseert, maar verbindt. Een politiek die niet roept, maar vanuit een sterkcentrum werkt aan oplossingen. Die beseft dat een minimum aan menselijke waardigheid geen ideologische kwestie is, maar een fundamenteel gegeven.
Samen herbronnen
Europa zal dat sociaal kompas moeten blijven volgen. Dat was zo in 1891, en dat blijft zo in 2025. Dat sociaal kompas gaat over keuzes maken, verantwoordelijkheid nemen, solidariteit niet uitbesteden aan een ander niveau. Het gaat over investeren in mensen, in samenwerking, en in een Unie die werkt aan vrede en veiligheid en zorgt voor gedeelde welvaart.
Liesbet Sommen: “Laat er ook geen twijfel over bestaan, dat sociaal kompas is meer dan ooit nodig in deze tijd waarin sociale cohesie afneemt, individualisme overheerst en eenzaamheid alsmaar vaker voorkomt. Vervreemding van en door elkaar neemt aan een ongekend tempo toe. In het licht van alle crises waar we als samenleving mee te maken krijgen, kan de vraag gesteld worden: waar houdt dit op? Wie beschermt ons nog tegen dit onheil? Het antwoord op die vraag maakt dat een 134-jaar oude encycliek vandaag ook nog zo relevant is. Het zijn alledaagse mensen als u en ik die door geloof in zichzelf en elkaar de samenleving naar een hoger niveau weten te tillen. Door een gevoel van samenhorigheid en verbondenheid te creëren, naar elkaar om te kijken en elkaar te steunen in goede en slechte tijden. Het zijn door die kleine, dagelijkse daden van compassie en solidariteit dat we het verschil maken. Alleen samen kunnen we een tegenwicht bieden aan de krachten die ons willen verdelen en het hoofd bieden aan de grootste uitdagingen van onze tijd. Dat is Rerum Novarum.”
Enkel door samen te werken kunnen we onze burgers beschermen, klimaatdoelen halen, welvaart verzekeren, onze waarden veiligstellen en onze Unie toekomstbestendig maken.
Wat voor Europa willen we nalaten aan onze kinderen? Aan die van hen? En aan al die generaties die nog na hen komen? Daarover gaat Rerum Novarum.
We willen een Europa nalaten waarin mensen niet worden uitgesloten, waar vooruitgang gedeeld wordt zodat iedereen er baat bij heeft en waar de menselijke maat altijd centraal staat. Een Europa waar onze kinderen niet hoeven te kiezen tussen welvaart en waardigheid of tussen vrijheid en verbondenheid. Een sterk én sociaal Europa.
Rerum Novarum laat zien dat het anders kan. En dat het anders moét.
Een tekst tegen de waan van de dag
In volle industriële revolutie, toen het ongebreideld kapitalisme zorgde voor uitbuiting, kinderarbeid en uitzichtloze armoede, reageerde paus Leo XIII met een duidelijk standpunt. Hij keurde het socialisme af dat het individuele eigendomsrecht wilde opheffen, maar spaarde evenmin het blind kapitalisme dat mensen herleidde tot tandwielen in een economische machine. In plaats daarvan schetste hij iets radicaal nieuws: een derde weg.
Een sociale leer die uitgaat van menselijke waardigheid, persoonlijke verantwoordelijkheid, rechtvaardigheid en solidariteit. Arbeiders hadden recht op een eerlijk loon, werkgevers droegen morele plichten, de overheid moest beschermen waar nodig, maar tegelijk vertrouwen op gezinnen, gemeenschappen en verenigingen – het principe van subsidiariteit. Wie vandaag op zoek is naar redelijkheid, vindt hier het vertrekpunt.
Het moedige midden is geen anachronisme
Die derde weg is geen achterhaald idee. Ook vandaag dreigen we weer vast te lopen tussen uitersten. Extreemlinks ontkent de realiteit van onveiligheid, migratiedruk en de nood aan verantwoordelijkheid. Extreemrechts biedt schijnoplossingen die de open samenleving ondermijnen. Ze verpakken hun discours in extreem-nationalistische trots of een romantisch verleden, maar vallen in werkelijkheid de fundamenten van onze democratie aan: onafhankelijke rechtspraak, vrije pers en respect voor de waardigheid van elke mens.
Rerum Novarum toont dat redelijkheid geen zwakte is. Integendeel, het is vandaag moedig om redelijk te zijn. Het is een revolutie op zich: de Europese revolutie van de redelijkheid. Vanuit het politieke centrum kiezen wij voor het moedige midden. Geen gemakkelijke weg, maar wel een noodzakelijke.
“Vroeger stond de stille meerderheid voor de niet-uitgesproken, sluimerende onvrede. Inmiddels is het andersom: nu staat ze voor de stille redelijkheid van de meeste mensen, die in het gekrakeel niet langer gehoord lijken te worden, die geheel en al buiten beeld zijn geraakt door alle polarisatie” zo schrijft Nederlandse schrijver Bas Heijne terecht.
Dat wil niet zeggen dat er vandaag geen breuklijnen meer zijn. Vandaag zijn er nieuwe breuklijnen die ons uitdagen om positie in te nemen. Het zijn minder sociaaleconomische breuklijnen dan wel culturele breuklijnen. Breuklijnen tussen zij die mee kunnen met de snel globaliserende wereld, kosmopolitisch in het leven staan, hier wonen maar verbonden zijn met mensen uit de hele wereld. Ze vinden klimaatverandering existentieel en verwachten dus erg drastische antwoorden. We zouden ze ‘webpeople’ kunnen noemen. Tegenover deze webpeople staan de wallpeople: zij die in die globalisering alleen maar een verlies aan jobs zien, in migratie alleen maar een verlies van kansen en eigen identiteit ervaren. In webwinkels en onlineaankopen zien zij vooral een verschraling van de lokale handelscentra. Zij voelen vooral dat de klimaatveranderingen een andere manier van leven vereist, extreme investeringen vraagt, en geld kost dat zij niet hebben.
De eerste groep noemt zich ook weleens de movers: zij bewegen zich in heel de wereld, citytrips behoren tot het vaste vakantieschema en voor een optreden of een sportwedstrijd is men bereid het vliegtuig te nemen en duizenden kilometers te reizen. Daartegenover staan de stayers die het liefst onder de eigen kerktoren blijven, maar intussen het eigen dorp onder die kerktoren wel zien veranderen en daarbij vooral elk jaar minder herkenbaar zien worden.
Werken aan een Europa dat beschermt
Wouter Beke: “Een belangrijke vraag is hoe we de ‘webpeople’ (zij die zich gemakkelijk bewegen in een globaliserende wereld) en de ‘wallpeople’(zij die zich bedreigd voelen door de globalisering) in de samenleving opnieuw kunnen verzoenen? Hoe kunnen we mensen beschermen zonder ons af te schermen? Hoe kunnen we zorgen dat Europa sterker wordt om zo zijn welvaart, veiligheid en waarden te beschermen in de toekomst, en zorgen dat alle mensen zich hierin herkennen? Dat is een grote uitdaging voor deze politieke generatie.”
Net zoals 134 jaar geleden het ongebreidelde kapitalisme nationale democratieën uitdaagde, daagt het vandaag de supranationale samenwerking uit. Donald Trump belichaamt dit als geen ander: voor hem is álles te koop. Hij spreekt namens iedereen die het supranationale wil afschaffen - weg met de Verenigde Naties, weg met de Wereldgezondheidsorganisatie, weg met de Wereldhandelsorganisatie… en als het aan hem ligt: ook weg met de Europese Unie. De Canadese historicus Andrew Potter beschrijft dit fenomeen treffend in zijn inspirerende boek Crack-Up Capitalism.
Alleen door onze krachten te bundelen kunnen we tegenwicht bieden aan dit wild kapitalisme: bedrijven een minimumbelasting laten betalen, bigtech - die op de eerste rijd zat bij Trumps inauguratie - een digitax opleggen, eerlijke concurrentie waarborgen en monopolievorming bestraffen.
Mocht Leo XIII nu leven, dan zou hij ongetwijfeld pleiten voor een krachtige Europese Unie en stevige multilaterale verdragen!
